Mẹo về Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao Mới Nhất

Quý khách đang tìm kiếm từ khóa Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao được Update vào lúc : 2022-09-19 01:34:36 . Với phương châm chia sẻ Kinh Nghiệm Hướng dẫn trong nội dung bài viết một cách Chi Tiết 2022. Nếu sau khi Read nội dung bài viết vẫn ko hiểu thì hoàn toàn có thể lại phản hồi ở cuối bài để Ad lý giải và hướng dẫn lại nha.

Lê Đại Hành
黎大行Hoàng đế Việt Nam

(rõ ràng…)

Nội dung chính

    Thân thếSự nghiệpNhà Tống xuất binhLên ngôi vuaChiến tranh với Bắc Tống (981)Ngoại giaoDiễn biếnHậu chiếnChiến tranh với Chiêm ThànhChính quyềnNgoại giaoBài thơ Nam quốc sơn hàCái chếtNhận địnhVề tên “Đại Hành”Nghi vấn về quê hươngTrường Châu (Ninh Bình)Ái Châu (Thanh Hóa)Bảo Thái (Hà Nam)Ý kiến dung hòaKết luậnĐền thờNiên hiệuTrong văn hóa truyền thống đại chúngĐiện ảnhTham khảoChú thíchLiên kết ngoàiVideo liên quan

Hoàng đế Đại Cồ ViệtTrị vì980 – 1005

25 năm ? ngàyTiền nhiệmSáng lập triều đại
Đinh Toàn (nhà Đinh)Kế nhiệmLê Trung TôngThông tin chungSinh10 tháng 8, 941
Tĩnh Hải quânMất18 tháng bốn, 1005(1005-04-18) (63 tuổi)
Hoa Lư, Đại Cồ ViệtAn tángTrường Yên (Hoa Lư)Hoàng hậu
Hoàng hậu
Đại Thắng Minh Hoàng hậu Dương Vân Nga,
Phụng Càn Chí Lý Hoàng hậu,
Thuận Thánh Minh Đạo Hoàng hậu,
Trịnh Quắc Hoàng hậu,
Phạm Hoàng hậu
Hậu duệ
Hậu duệ

    Lê Long Thâu
    Lê Long Tích
    Lê Long Việt
    Lê Long Đinh
    Lê Long Đĩnh
    Lê Long Cân
    Lê Long Tung
    Lê Long Tương
    Lê Long Kính
    Lê Long Mang
    Lê Long Đề
    Lê Thị Phất Ngân

Tên húyLê Hoàn (黎桓)Niên hiệu

    Thiên Phúc (天福 980 – 988)
    Hưng Thống (興統 989 – 993)
    Ứng Thiên (應天 994 – 1005)

Tôn hiệuMinh Càn Ứng Vận Thần Vũ Thăng Bình Chí Nhân Quảng Hiếu Hoàng đế (明乾應運神武昇平至仁廣孝皇帝)Thụy hiệuĐại Hành Hoàng đế (大行皇帝)Triều đạiNhà Tiền LêThân phụLê Mịch[1]Thân mẫuĐặng Thị Sen[1]

Lê Hoàn (10 tháng 8 năm 941 – 18 tháng bốn năm 1005) là vị Hoàng đế sáng lập nhà Tiền Lê nước Đại Cồ Việt, trị vì nước Đại Cồ Việt trong 24 năm. Ông là một trong trong 14 vị anh hùng tiêu biểu vượt trội của dân tộc bản địa Việt Nam.[2]

Khi không đủ thời ông làm quan cho nhà Đinh dưới thời Đinh Tiên Hoàng, đến chức Thập đạo tướng quân. Năm 979, viên quan Đỗ Thích giết vua Đinh Tiên Hoàng và người con Đinh Liễn, người con thứ tên Đinh Toàn nối ngôi lúc 6 tuổi, Lê Đại Hành làm Nhiếp chính, xưng là Phó vương (副王), nắm đại quyền triều đình. Nhà Tống lấy cớ Lê Đại Hành chuyên quyền để phát binh xâm lược Đại Cồ Việt (thực ra đây chỉ là cái cớ, còn thực tiễn chiếu phát binh của vua Tống đã cho toàn bộ chúng ta biết nhà Tống muốn Phục hồi sự cai trị của tớ lên nước Việt in như thời nhà Đường).

Trước tình thế đó, Đại tướng quân Phạm Cự Lạng đem binh sĩ vào cung làm binh biến, buộc Thái hậu họ Dương (tức mẹ Đinh Toàn) trao long cổn cho Phó vương Lê Hoàn. Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn tự mình làm tướng đánh tan quân Tống, chém tướng Hầu Nhân Bảo, bắt sống tướng Quách Quân Biện, Triệu Phụng Huân đem về Hoa Lư, tương hỗ cho Đại Cồ Việt thanh thản, bảo toàn được nền độc lập của giang sơn.

Hiện nay, có giả thuyết nhận định rằng Lê Hoàn là chủ mưu vụ ám sát vua Đinh Tiên Hoàng để giành ngôi vua. Giả thuyết này đúng sai không rõ vì không còn dẫn chứng, nhưng việc Lê Hoàn là một vị vua giỏi và có nhiều góp phần cho giang sơn là yếu tố không thể phủ nhận. Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn thu được nhiều thành tích nổi trội trong việc cai trị, như việc tăng trưởng nông nghiệp, mở trường học, tuyển dụng nhân tài và vượt mặt Chiêm Thành, đánh dẹp những tộc người ở biên giới, khiến họ phải quy phục triều đình. Vì vậy, ông vẫn được sử sách nhìn nhận là một minh quân có công trong việc xây dựng giang sơn và được nhân dân ca tụng.

Ông là nhạc phụ của Hoàng đế Lý Thái Tổ, ông ngoại của Hoàng đế Lý Thái Tông.

Thân thế

Đại Hành Hoàng đế húy là Lê Hoàn (黎桓), sinh ngày 15 tháng 7, nhằm mục đích ngày mùng 10 tháng 8), cha là Lê Mịch (黎覔), mẹ là Đặng thị, quê nhà của ông ở đâu còn hiện giờ đang bị tranh cãi (xem phần tranh cãi về quê nhà Lê Đại Hành).

Câu chuyện ông được sinh ra có nhuốm màu truyền thuyết. Khi mới có thai, mẹ ông chiêm bao thấy trong bụng nở hoa sen, chỉ chốc lát đã sinh ra Lê Đại Hành [1][3]

Trong thôn có viên quan án là Lê Đột trông thấy lấy làm lạ, nói: “Tư cách đứa trẻ này, người thường không sánh được”, bèn nhận làm con nuôi, chăm sóc dạy dỗ, không khác gì con đẻ.[1][3] Có đêm ngày đông trời rét, Lê Đại Hoàng úp cối mà ngủ. Đêm ấy ánh sáng đẹp đầy nhà, viên quan lén đến xem, thì thấy con rồng vàng che ấp phía trên, vì thế lại càng thêm quý trọng Lê Hoàn.

Sự nghiệp

Tranh vẽ trong đền thờ Lê Đại Hành.

Lớn lên, Lê Hoàn theo giúp Nam Việt vương Đinh Liễn, tính tình phóng khoáng, có chí lớn. Sứ quân Đinh Bộ Lĩnh khen là người trí dũng, chắc thế nào thì cũng làm được việc, bèn giao cho quản trị và vận hành 1 nghìn quân sĩ.[1]

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, tức vua Đinh Tiên Hoàng, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt. Năm 971, Đinh Tiên Hoàng khởi đầu quy định cấp bậc văn võ, tăng đạo. Đinh Đế lấy Nguyễn Bặc làm Định quốc công, Lưu Cơ làm Đô hộ phủ Sĩ sư, Lê Hoàn làm Thập đạo tướng quân, Tăng thống Ngô Chân Lưu được ban hiệu là Khuông Việt đại sư, Trương Ma Ni làm Tăng lục, Đạo sĩ Đặng Huyền Quang được trao chức Sùng chân uy nghi.[1]

Tháng 10 năm 979, Chi hậu nội nhân Đỗ Thích giết Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt Vương Đinh Liễn ở sân cung. Định quốc công Nguyễn Bặc, Ngoại giáp Đinh Điền cùng Lê Hoàn rước Vệ vương Đinh Toàn lên ngôi nhà vua và tôn mẹ Đinh Toàn là Dương Vân Nga làm Hoàng thái hậu.[1] Vệ vương Đinh Toàn lên ngôi khi mới 6 tuổi, Lê Hoàn làm nhiếp chính đảm đương việc nước, xưng là Phó vương. Định quốc công Nguyễn Bặc, Ngoại giáp Đinh Điền, Phạm Hạp nghi ngờ Hoàn sẽ làm điều bất lợi cho vua nhỏ, bèn dấy binh, chia hai tuyến phố thủy bộ, muốn tiến về Hoa Lư giết Lê Hoàn.

Lê Hoàn chỉnh đốn quân lữ, đánh nhau với Đinh Điền, Nguyễn Bặc ở Tây Đô[a], Đinh Điền, Nguyễn Bặc bỏ chạy, đem quân thủy ra đánh. Lê Hoàn nhân chiều gió phóng lửa đốt thuyền chiến, chém Đinh Điền, bắt Nguyễn Bặc đóng cũi đưa về kinh sư, sau đem chém. Phạm Hạp được tin, mất khí thế, chạy về làng Cát Lợi ở Bắc Giang. Lê Hoàn đuổi theo, bắt sống Phạm Hạp mang về kinh sư.[1]

Nhà Tống xuất binh

Tháng 6 năm 980, Tri châu Ung của nhà Tống là Thái thường Bác sĩ Hầu Nhân Bảo dâng thư khuyên nhà vua Tống Thái Tông nên lựa thời cơ nước Nam rối ren, vua còn nhỏ, đem quân chinh phạt. Vua Tống nghe theo.

Tháng 7 năm 980, nhà Tống lấy Hầu Nhân Bảo làm Giao lục địa lộ thủy lộ Chuyển vận sứ, Lan Lãng đoàn luyện sứ Tôn Toàn Hưng, Bất tác sứ Hác Thủ Tuấn, Yên bi khổ sứ Trần Khâm Tộ, Tả giám môn tướng quân Thôi Lượng làm Ung Châu Lộ binh mã Bộ thư, Ninh Châu Thứ sử Lưu Trừng, Quân khi khố Phó sứ Giả Thực, Cung phụng quan Cáp môn chi hậu Vương Soạn làm Quảng Châu Trung Quốc Lộ binh mã Đô bộ thư, họp quân cả bốn hướng, hẹn ngày cùng sang chinh phạt nước Nam.[1]

Lên ngôi vua

Nhận tin quân Tống sẵn sàng sẵn sàng xâm lược, Thái hậu sai Lê Hoàn chọn dũng sĩ đi chiến đấu, lấy người Nam Sách Giang là Phạm Cự Lạng làm Đại tướng quân. Khi triều đình đang bàn kế hoạch xuất quân, Phạm Cự Lạng cùng những tướng quân khác đều mặc áo trận đi thẳng vào Nội phủ, nói với mọi người: “Thưởng người dân có công, giết kẻ trái lệnh là phép sáng để thi hành việc quân. Nay chúa thượng còn trẻ thơ, toàn bộ chúng ta dẫu rất là liều chết để chặn giặc ngoài, may có chút công lao, thì có ai biết cho? Chi bằng trước hãy tôn lập ông Thập đạo làm Thiên tử, tiếp theo này sẽ xuất quân thì hơn”. Quân sĩ đều hô vạn tuế.[1]

Thái hậu thấy mọi người vui lòng quy phục bèn sai lấy áo long cổn khoác lên trên người Lê Hoàn, mời lên ngôi Hoàng đế. Từ đó ông lên ngôi nhà vua, đổi niên hiệu là Thiên Phúc năm đầu (980), giáng phong Đinh Toàn làm Vệ vương. Lê Hoàn còn truy phong cha làm Trường Hưng vương và mẹ họ Đặng làm Hoàng thái hậu.[1]

Chiến tranh với Bắc Tống (981)

Lê Hoàn đại phá quân Tống năm 981.

Ngoại giao

Tháng 8 năm 980, vua Tống xuống chiếu đem quân xâm lược Đại Cồ Việt, sai Lư Đa Tốn mang thư sang. Tháng 10 cùng năm, vua Lê Hoàn sắp phát binh, sai Nha hiệu là Giang Cự Vọng, Vương Thiệu Tộ đưa thư sang Tống giả làm thư Vệ vương Đinh Toàn thỉnh cầu Lê Hoàn nối ngôi cha, ban cho mệnh lệnh chính thức; ý muốn hoãn binh nhà Tống.[1]

Nhà Tống sai Trương Tông Quyền mang thư vấn đáp rằng: Họ Đinh truyền nối ba đời, trẫm muốn cho Toàn làm thống soái, khanh[4] làm phó. Nếu Toàn tướng tài chẳng có, vẫn còn đấy trẻ con, thì nên bảo cả mẹ con cùng thân thuộc sang quy phụ. Đợi khi bọn họ vào chầu ắt sẽ có được điển lễ ưu đãi và sẽ trao cờ tiết cho khanh. Nay có hai tuyến phố, khanh nên lựa chọn một. Vua Lê Hoàn không nghe.[1]

Nhà Tống liền thảo chiếu chỉ chinh phạt Đại Cồ Việt, nội dung lời chiếu chỉ như sau:

Thanh giáo và oai linh của nước nhà vang khắp cả mọi nơi, mới gần đây đất Diên Chỉ (chỉ Đại Cồ Việt) chưa sáp nhập vào địa đồ Trung-Quốc, chúng ở một phương, gần nơi Ngũ Lĩnh. Từ cuối đời Đường rối loạn, chia sẻ đất đai, rồi chúng làm ra một nước tiếm ngụy, ở xa thanh giáo thành ra phong tục như đứa mù đứa điếc. Kịp khi Phiên-Ngung đã bình định, mới ban cho chính sóc mà tuân thủ, tuy đã phục tùng chịu làm phiên thuộc, nhưng cứ tu luyện binh lính, có ý quật cường. Lễ thờ phụng nước trên, lẽ nào như vậy? Vậy ta bất đắc dĩ phải trị tội gian ngụy để cứu dân, phải cử binh qua đánh để khai hóa xứ mọi rợ; nay cho bọn Tôn Toàn Hưng xuất quân qua đánh.[5]

Diễn biến

Nhà Tống dùng Lan Châu Đoàn luyện sứ là Tôn Toàn Hưng, Bát tắc sứ là Thích Hậu, Tả Giám môn vệ Đại tướng quân là Thôi Lượng làm chức Lục lộ Binh mã Tổng quản, từ đường Ung Châu tiến quân; Ninh Châu Thứ sử là Lưu Trừng, Án bí Khố sứ là Giả Thực, Cung phụng Quan Các môn Chi hậu là Vương Soạn làm chức Thủy quân Binh mã Tổng quản do đường Quảng Châu Trung Quốc tiến quân. Lại dùng Ngọ Xương Duệ làm chức Tri Giao châu Hành doanh Thông tục. Hầu Nhân Bảo chỉ huy.Nhóm Toàn Hưng từ giã; vua nhà Tống là Thái Tông lại hạ chiếu cho dẫn tiến, khiến Lương Quýnh thiết tiệc ở vườn Ngọc Tân để tống tiễn.[6]

Mùa thu năm 980, quân Tống khởi hành; tháng 12 năm 980, quân Tống phá được hơn 1 vạn quân Đại Cồ Việt.[6]

Mùa xuân, tháng 2 năm 981, Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng đến Lạng Sơn, Trần Khâm Tộ đến Tây Kết, Lưu Trừng đến sông Bạch Đằng. Vua Lê Hoàn đích thân làm tướng, sai quân sĩ đóng cọc ngăn sông Chi Lăng.[1] Sách Việt sử tiêu án chép: Vua tự làm tướng ra chống đánh, sai sĩ tốt cắm gỗ, đầu bịt sắt để ngăn cửa sông.[3]

Vua Lê Hoàn đã cho xây dựng một tòa thành mang tên là Bình Lỗ để chống quân Tống. (Tháng 6 năm 1300, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn có nhắc tới thành này trong lời dặn lúc ông sắp mất: “Ngày xưa Triệu Vũ Đế dựng nước, nhà vua nhà Hán cho quân đánh, nhân dân làm kế thanh dã, đại quân ra Khâm Châu, Liêm Châu đánh vào Trường Sa, Hồ Nam, còn đoản binh thì đánh úp phía sau. Đó là thuở nào. Đời nhà Đinh, nhà Tiền Lê dùng người tài giỏi, đất phương nam mới mạnh mà phương bắc thì mệt mỏi suy yếu, xấp xỉ một dạ, lòng dân không lìa, xây thành Bình Lỗ mà phá được quân Tống…”)

Mùa hạ năm 981, quân Tống giao chiến với quân Việt, quân Tống chém được hơn 1000 người, bắt được hơn 200 thuyền chiến. Phạm Cự Lạng xin Lê Hoàn rút quân tại Ba Bộ. Chuyển vận sứ nhà Tống là Hầu Nhân Bảo[b] cùng đạo tiền quân tiến sâu vào, bị thất bại luôn.[6] Cánh quân Tôn Toàn Hưng do đường thủy và lối đi bộ tới làng Đa-La, không gặp Hầu Nhân Bảo, bèn trở về Ba Bộ.[6]

Vua Lê Hoàn sai quân sĩ trá hàng để dụ Hầu Nhân Bảo, đem chém.[1] Sách Việt sử tiêu án chép: sai người trá hàng, bắt được Nhân Bảo.[3] Sách An Nam chí lược chép: Lê Hoàn giả đầu hàng để dụ địch, Nhân – Bữu bèn trúng kế mà bị hại.[6]

Trần Khâm Tộ nghe tin quân thủy thua trận, dẫn quân về. Vua Lê Hoàn thừa thắng đuổi đánh, quân của Khâm Tộ thua to, chết đến quá nửa, thây chết đầy đồng; bắt sống đại tướng là Quách Quân Biện, Triệu Phụng Huân đưa về Hoa Lư. Từ đó trong nước rất yên.[1][3][7]

Hậu chiến

Sau trận chiến tranh, nước Việt an bình, bầy tôi dâng tôn hiệu cho vua Lê Hoàn là Minh Càn Ứng Vận Thần Vũ Thăng Bình Chí Nhân Quảng Hiếu Hoàng Đế. Vua sai sứ sang nhà Tống cống những đồ thổ sản và dâng biểu tạ lỗi.[1][3] Giang Nam Chuyển vận sứ của nhà Tống là Hứa Trọng Tuyên đem việc Nhân Bảo thua chết tâu lên. Vua Tống xuống chiếu rút quân về, sai sứ quở trách bọn Lưu Trừng, Giả Thực, Vương Soạn. Trừng ốm chết, Soạn bị giết ở Ung Châu, Tôn Toàn Hưng cũng trở nên giết bêu ở chợ.[1]

Chiến tranh với Chiêm Thành

Khi người Việt nội thuộc triều đình ở Trung nguyên thì ở phía Nam, người Chiêm Thành đã sớm xây dựng được một vương quốc độc lập tự chủ từ thời điểm năm 192. Sinh sống ở những thung lũng Nam Trung Bộ hẹp và nhỏ, vương quốc Chiêm Thành có thế mạnh về hàng hải và những ngành nghề thủ công, nhưng lại thiếu những miền châu thổ to lớn. Bởi vậy, từ khi lập nước, Chiêm Thành liên tục tiến hành những hoạt động và sinh hoạt giải trí sinh hoạt quân sự chiến lược với Đại Cồ Việt.[8] Năm 803, vua Chiêm sai viên tướng Senapati Par đem quân xâm phạm An Nam, vây hãm phía nam quận Cửu Chân. Năm 979, quân Chiêm được Ngô Nhật Khánh dẫn đường, tổ chức triển khai lực lượng thủy quân hùng hậu tiến đánh Hoa Lư theo đường thủy, nhưng bị tan vỡ vì gặp bão ở cửa biển Thần Phù.[9]

Năm 982, Lê Hoàn cử Ngô Tử Canh và Từ Mục đi sứ Chiêm Thành bị vua Chiêm là Bê Mi Thuế (Paramesvaravarman) bắt giữ. Lê Hoàn tức giận, sai đóng con thuyền, sửa binh khí, tự làm tướng đi đánh, chém Bê Mi Thuế tại trận. Chiêm Thành thua to. Bắt sống được quân sĩ nhiều vô kể, cùng là tài nữ trong cung trăm người và một nhà sư người Thiên Trúc, lấy những đồ quý đem về, thu được vàng bạc của báu kể hàng vạn; san phẳng thành trì, phá hủy tông miếu, vừa một năm thì trở về kinh sư.[10] Tống sử cho biết thêm thêm Lê Hoàn đã sai sứ dâng 93 tù binh Chiêm Thành cho vua Tống nhằm mục đích chứng tỏ tiềm năng của Đại Cồ Việt.[11] Khi nhà vua đi đánh Chiêm, qua núi Đồng Cổ [c] đến sông Bà Hòa, đường núi hiểm trở khó đi, bèn sai đào hải cảng mới, đào xong, công và tư đều tiện lợi.[10]

Cũng theo Tống sử, năm 990, Lê Hoàn lại đem quân đánh vào châu Địa Lý (Chiêm Thành), bắt được nhiều quân dân và tịch thu nhiều của cải.[11][12] Đến trong năm 995 và 997, quân Chiêm kéo sang đánh phá biên giới Đại Cồ Việt, Lê Hoàn phải cho quân đánh đuổi.[13][14]

Chính quyền

Triều nhà Đinh, vua Đinh Bộ Lĩnh chia nước làm mười đạo; Lê Hoàn lập ra nhà Tiền Lê, đổi mười đạo làm lộ, phủ, châu. Hiện không rõ những tên hiệu và vị trí của những lộ, phủ châu ra làm sao, sử cũ vẫn dùng những tên châu cũ do nhà Đường xâm lược nước Việt nêu lên. Lê Hoàn vẫn đóng đô ở thành Hoa Lư, theo sách Cương mục Hoa Lư là sơn phận hai xã Uy Viễn và Uy Tế, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình; theo sách An Nam chí lược Hoa Lư ở huyện Lê Bình, nay là huyện Gia Viễn.[15] Lê Hoàn lên ngôi năm đầu, đặt những chức quan Thái sư, Thái úy, Tổng quản, Đô chỉ huy sứ. Nhà vua phong quân sư người Tống là Hồng Hiến làm Thái sư,[16] Phạm Cự Lạng làm Thái úy, Từ Mục làm Đại Tổng quản tri quân dân, Đinh Thừa Chính làm Nha nội Đô Chỉ huy sứ. Về việc quân sự chiến lược, năm 986 đặt binh Túc vệ, gọi là Thân quân, trên trán đều thích chữ Thiên Tử Quân, về sau lệ cấm quân thích chữ ở trán, bụng, đùi bắt nguồn từ đây. Năm 988, định ngũ quân, chia tướng hiệu làm hai ban.[17][18]

Lê Hoàn phong cho những con ra những trấn địa phương; năm 989 phong cho Thái tử Thâu làm Kình Thiên Đại vương ở kinh đô Hoa Lư; con thứ hai tên Ngân Tích làm Đông Thành vương, theo suy đoán của Đào Duy Anh có lẽ rằng cho đất ở phía đông kinh thành; con thứ ba tên Việt làm Nam Phong vương. Năm 991 phong cho con thứ tư tên Đinh làm Ngự Man vương, đóng ở Phong Châu; cho con thứ sáu là Cân làm Ngự Man vương, đóng ở trại Phù Lan (nay là xã Phù Vệ, huyện Đường Hào, tỉnh Tp Hải Dương). Năm 922 phong cho con thứ năm là Đĩnh làm Khai Minh vương, đóng ở Đằng Châu (Hưng Yên ngày này); cho con thứ bảy là Tung làm Định phiên vương, đóng ở thành Tử Dinh trên sông Ngũ Huyện – dòng sông chảy qua những huyện Yên Lãng, Kim Anh, Đông Ngàn, Yên Phong, Tiên Du vào sông Cầu; cho con thứ tám là Tương làm Phó vương, đóng ở sông Đỗ Động, tức sông Nhuệ; cho con thứ chín là Kính làm Trung Quốc vương, đóng ở Càn Đà, huyện Liên Mạt, nay là Tiên Lữ, Hưng Yên. Năm 994 phong cho con thứ mười hai tên Mang làm Nam Quốc vương, đóng ở châu Vũ Lang, thuộc Thanh Hóa. Năm 995 phong cho con thứ mười một tên Đề làm Hành Quân vương, đóng ở châu Cổ Lãm, huyện Từ Sơn, Bắc Ninh, cho con nuôi là Phù Đới vương, đóng ở Phù Đới hương, thuộc Tp Hải Dương.[19]

Quân sự

Ngoài những thắng lợi quân sự chiến lược riêng với nhà Tống, nước Chiêm, Lê Hoàn còn phải đối phó với những cuộc phản loạn trong nước và nhà vua thực thi nhiều cuộc chinh phạt nhằm mục đích mở mang bờ cõi. Năm 989, vua Lê Hoàn sai viên Quảng giáo là Dương Tiến Lộc đi thu thuế ở châu Hoan, châu Ái; Tiến Lộc làm phản, đem người hai châu ấy xin theo về với Chiêm Thành. Chiêm Thành không sở hữu và nhận. Lê Hoàn nghe tin, đem quân đánh châu Hoan, Ái đuổi bắt được Dương Tiến Lộc và giết người hai châu ấy không biết bao nhiều người mà kể.[1]

Năm 995, vua Lê Hoàn cho quân vào trấn Như Hồng thuộc Khâm Châu (nước Tống), đánh phá dân cư, cướp bóc lương thực, rồi bỏ đi. Mùa hạ cùng năm, vua Lê Hoàn lại dẫn 5.000 binh Tô Châu vào cướp Lộc-Châu, thuộc huyện của Ung Châu, giao chiến với quân Tống do Tuần kiểm Dương Văn Kiệt chỉ huy, tiếp theo đó phải trở về.[20] Năm 996, vua Lê Hoàn đem quân đi đánh được bốn động Đại, Phát, Đan, Ba ở Ma Hoàng.[1] Tháng 7, năm 996 vua Lê Hoàn thân đi đánh quân làm phản ở Đỗ Động Giang, bắt được đồ đảng đem về kinh sư.[1]

Năm 999, vua Lê Hoàn thân đi đánh Hà Động…, toàn bộ 49 động và phá được động Nhật Tắc, châu Định Biên. Từ đó những châu động đều quy phục.[1] Năm 1000, Lê Hoàn xuống chiếu đi đánh người ở châu Phong là Trịnh Hàng, Trường Lệ, Đan Trường Ôn, làm cho nhóm người này phải chạy vào vùng núi Tản Viên.[1]

Năm 1001, Lê Hoàn thân đi đánh quân Cử Long. Quân Cử Long thấy vua Lê Hoàn, giương cung nhắm bắn thì tên rơi, lại giương cung thì dây đứt, tự lấy làm sợ mà rút lui. Vua Lê Hoàn bèn đi thuyền vào Cùng Giang để đuổi. Quân Cử Long bày trận hai bên bờ chống lại, quan quân bị hãm ở giữa sông, vua cũ nhà Đinh là Vệ vương Toàn trúng tên chết tại trận. Vua Lê Hoàn kêu trời ba tiếng rồi thúc quân đánh, quân Cử Long tan vỡ.[1] Năm 1003, vua Lê Hoàn đi Hoan Châu, vét kinh Đa Cái thẳng đến Tư Củng trường ở Ái châu. Người Đa Cái làm phản, chém đầu để rao.[1]

Kinh tế

Lê Đại Hành khi cai trị đã cho xây dựng nhiều khu công trình xây dựng, tăng cường sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp để chấn hưng giang sơn. Ông là vị vua mở đầu cho lễ Tịch điền nhằm mục đích khuyến khích sản xuất nông nghiệp dưới chính sách phong kiến Việt Nam. Mở đầu cho một lễ nghi trọng đại mà những vương triều sau tiếp tục noi theo để khuyến khích tăng trưởng sản xuất nông nghiệp. Mùa xuân năm 987, vua Lê Hoàn lần đầu cày ruộng Tịch điền ở núi Đọi[d] được một hũ nhỏ vàng; lại cày ở núi Bàn Hải được một hũ nhỏ bạc, nhân đó đặt tên là ruộng Kim Ngân.[1] Năm 1003, vua Lê Hoàn đi Hoan Châu, vét kinh Đa Cái thông thẳng đến Tư Củng trường ở Ái châu.[1]

Lê Đại Hành cũng là vị vua thứ nhất tổ chức triển khai đào sông. Công trình đào sông Nhà Lê (hiện được tiếp nối đuôi nhau 4 tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, thành phố Hà Tĩnh và là một di tích lịch sử lịch sử) do Lê Hoàn khởi dựng là con phố giao thông vận tải lối đi bộ thủy trong nước thứ nhất của Việt Nam. Sự nghiệp mở đầu vĩ đại đó đang trở thành phương châm hành vi của những thời Lý, Trần, Hậu Lê, Nguyễn sau này. Từ dòng sông đào do Lê Hoàn khai thác trên đất Thanh Hóa, đến thời Lý, Trần sông đào đã xuất hiện ở đồng bằng Bắc Bộ đến Thanh-Nghệ-Tĩnh. Đến thời Lê đã rộng tự do dải miền Trung Bộ và đến thời Nguyễn thì sông đào xuất hiện ở khắp mọi miền Việt Nam.[e]

Ngoại giao

Theo Phan Huy Chú, nước Việt ở cõi Nam nuôi dân dựng nước có quy mô riêng, bên trong xưng đế, bên phía ngoài xưng vương, vẫn chịu phong hiệu của Trung Quốc. Năm 980, vua Tống sai Lư Tập đi sứ Đại Cồ Việt, thời gian hiện nay Lê Hoàn đã nắm quyền bính, đã đại diện thay mặt thay mặt cho Đinh Toàn để đứng ra tiếp sứ, tiến cống châu báu, đồng thời gửi biểu nói rằng triều đình đã tự nguyện tôn Lê Hoàn lên làm vua. Nhưng vua Tống không chịu đòi Đinh Phế Đế sở hữu cai trị đất Giao Chỉ, hoặc 2 mẹ con họ Đinh đến chầu Thiên triều thì Lê Hoàn sẽ tiến hành nắm quyền cai trị.[21] Lê Hoàn không nghe, hai bên đánh nhau, nhà Tống thua; để giảng hòa Lê Hoàn vẫn sai sứ giả sang Trung Quốc thông hiếu. Vua Tống sai sứ sang phong cho Lê Hoàn lần lượt những chức như Đặc Tiến, Giao Chỉ quận vương, Nam Bình vương kiêm trị trung.[22][23] Tháng 10 âm lịch năm 986, Lê Hoàn trao trả những tướng Tống bị bắt năm 981 là Quách Quân Biện, Triệu Phụng Huân về nước.[24]

Về nghi thức tiếp đãi sứ giả, năm 987 nhà Tống sai Lý Giác sang Đại Cồ Việt. Khi Giác đến chùa Sách Giang, vua Lê Hoàn sai Thiền sư Đỗ Pháp Thuận giả làm người chèo đò ra đón. Lý Giác vốn hay văn thơ, ngâm một bài thơ, nhà sư cũng họa theo, Giác lấy làm lạ. Khi ra về, Lý Giác làm thơ có ý khen Lê Hoàn như vua Tống, Lê Hoàn khen ý tốt, cho rất hậu, lại sai người làm thơ tặng sứ giả.[25]

Năm 990, nhà Tống sai người sang sách phong, Lê Hoàn sai người đem thủy quân đi đón. Bây giờ sứ thần sang phong cũng giản dị nên nhà vua coi thường, sự đón tiếp làm ra vẻ sơ sài, kiêu ngạo. Nơi sứ quán, đồ cung tiếp không khá đầy đủ. Khi sứ sắp đến, Lê Hoàn mới làm gian nhà lợp tranh đề chữ Mao kính dịch, nghĩa là trạm qua đường lợp cỏ tranh. Đến khi Lê Hoàn ra đón ngoài thành thì quân dung lộng lẫy, cờ đàn bay khắp nơi. Vua cùng với sứ giả giong cương ngựa cùng đi. Đến cửa điện Minh Đức, Lê Hoàn nhận tờ chế đặt trên điện, không lạy, nói khéo rằng do đánh nhau với quân Man nên bị ngã ngựa, đau chân. Hôm sau lại bày trò vui tiếp sứ giả, nhân đấy nói sứ giả: đường sá xa xôi, núi sông hiểm trở, sau này nếu có thư tín gì về việc nước, thì nên giao cho đầu biên giới, khỏi phiền sứ quân đến đây. Sứ thần về tâu lại, vua Tống nghe theo.[26][27][28]

Bài thơ Nam quốc sơn hà

    Theo sách Lĩnh Nam chích quái:[29]

Năm Thiên Phúc nguyên niên hiệu vua Lê Đại Hành, Tống Thái Tổ sai Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng cất quân xâm lược nước Nam. Hai bên đối lũy cùng cầm cự với nhau ở sông Đồ Lỗ. Vua Lê Đại Hành mộng thấy hai anh thần nhân ở trên sông vái mà nói rằng họ là Trương Hống, Trương Hát xưa theo Triệu Việt Vương; nay xin cùng nhà vua đánh giặc để cứu sinh linh. Vua Lê Đại Hành tỉnh dậy liền đốt hương khấn cầu thần giúp. Đêm ấy thấy một người dẫn đoàn âm binh áo trắng và một người dẫn đoàn âm binh áo đỏ từ phía Bắc sông Như Nguyệt và lại cùng xông vào trại quân Tống mà đánh. Quân Tống kinh hoàng, thần nhân tàng hình trên không, lớn tiếng ngâm rằng:
“Nam quốc sơn hà Nam đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư”
Quân Tống nghe thấy, xéo đạp lên nhau chạy tan, đại bại mà về. Vua Lê Đại Hành trở về ăn mừng, truy phong cho hai vị thần nhân, một là Tinh Mẫn Đại vương lập miếu thờ tại ngã ba sông Long Nhãn, hai là Khước Mẫn Đại vương lập miếu thờ ở ngã ba sông Nguyệt.

PGS TS Trần Bá Chí[30] cũng xác lập: Nam quốc sơn hà là bản tuyên ngôn độc lập, chỉ hoàn toàn có thể Ra đời sau Hàng trăm năm Bắc thuộc, nhưng không phải vào thời Ngô Quyền còn loạn lạc, chưa tức vị, trước lúc chống Nam Hán, mà là ở thời Vua Lê Đại Hành chống Tống khi thể chế, ngôi vị đã vững vàng, an định.[31]

Cái chết

Mùa xuân, ngày 8 tháng 3 âm lịch năm Ất Tỵ (18 tháng bốn năm 1005), Lê Hoàn mất ở điện Trường Xuân, gọi là Đại Hành Hoàng Đế, sau nhân đó dùng làm miếu hiệu mà không đổi, triều đình chôn ở sơn lăng châu Trường Yên. Lê Long Việt, Đông Thành vương, Trung Quốc vương, Khai Minh vương là những người dân con ông, tranh ngôi tám tháng khiến nước không còn chủ.[32]

Nhận định

    Sử gia Lê Văn Hưu nhận định:[1]

Lê Đại Hành giết Đinh Điền, bắt Nguyễn Bặc, tóm Quân Biện, Phụng Huân dễ như lùa trẻ con, như sai nô lệ, gần đầy vài năm mà bờ cõi định yên, công đánh dẹp thắng lợi dẫu là nhà Hán, nhà Đường cũng không hơn được. Có người hỏi: Đại Hành với Lý Thái Tổ ai hơn? Thưa rằng: Kể về mặt trừ dẹp gian trong, đánh tan giặc ngoài, làm mạnh nước Việt ta, ra oai với những người Tống thì Lý Thái Tổ không bằng Lê Đại Hành có công lao gian truân hơn. Nhưng về mặt tỏ rõ ân uy, lòng người suy tôn, hưởng nước lâu dài, để phúc cho con cháu thì Lê Đại Hành không bằng Lý Thái Tổ lo tính lâu dài hơn thế nữa.


— Đại Việt sử ký

    Sử gia Ngô Sĩ Liên nhận định:[1]

Vua đánh đâu được đấy, chém vua Chiêm Thành để rửa cái nhục phiên di bắt giữ sứ thần, đánh lui quân Triệu Tống để bẻ cái mưu tất thắng của vua tôi bọn họ, hoàn toàn có thể gọi là bậc anh hùng nhất đời vậy. Song trong lúc làm nhiếp chính mà tự xưng là Phó Vương, dẫn đến việc bọn Điền, Bặc phải khởi binh, lên ngôi vua thì phải nhờ bọn Cự Lạng đem binh đến uy hiếp, làm hoàng cung thì lấy vàng, bạc mà trang sức đẹp. Phàm những việc như vậy thì không bằng Lý Thái Tổ biết nghĩ xa hơn. Văn Hưu nói lấy đức của nhà Lý mà soi đức của nhà Lê thì [đức của Lý] dày hơn, há chẳng đúng sao!


— Đại Việt Sử ký Toàn thư

    Sử gia Ngô Thì Sĩ nhận định:

Vua Đại Hành là người anh minh, quả quyết, nhiều mưu trí, dụng binh khéo như thần, cho nên vì thế khu sách những anh hào, vang động cả quân Mán và người Tàu. Nhưng vì tính nghiêm khắc, ưa nịnh hót, chỉ cốt làm hoàng cung cho lộng lẫy xa xỉ, còn chỗ dinh thự và trại lính thì để chật hẹp quê kệch. Sứ thần Tống thấy thế chê cười.


— Việt sử tiêu án

    Về vua Lê Đại Hành, sử nhà Tống dẫn lời Tống Cảo, người đi sứ sang Đại Cồ Việt đã từng gặp Lê Hoàn mô tả ông là “con người mắt lé” nhưng “hung hãn” và “có chí vác cả núi ngăn cả bể”.[33][34]
    Theo Phan Huy Chú nhận định trong Lịch triều hiến chương loại chí: Lê Đại Hành là một vị vua mà “Sứ thần Trung Quốc phải tôn sùng, tù trưởng sơn động hết chuyện làm phản. Thành Hoa Lư phồn vinh hơn hết nhà Đinh. Còn lưu ý đến sức dân, quan tâm đến chính vì sự của nước, chú trọng nghề làm ruộng, nghiêm ngặt việc biên phòng, quy định pháp lệnh. Tuyển lựa quân ngũ… hoàn toàn có thể nói rằng là rất là siêng năng, hết lòng lo ngại”.[35]
    Theo Việt giám thông khảo tổng luận, Lê Tung bàn rằng:[36]

Lê Đại Hành cầm quyền tướng quân mười đạo, giữ chức nhiếp chính, vua bé nước nguy, nhân thời chịu mệnh, giết vua Chiêm Thành để rửa cái nhục sứ thần bị bắt, phá quân Triệu Tống làm nhụt cái mưu tất thắng của chúng. Dùng bọn Hồng Hiến, Cự Lạng, Từ Mục, Tử An để làm tả hữu. Cày ruộng tịch điền ở Long Đội, mời người xử sĩ ở Tượng Sơn, kén dùng hiền tài, dựng mở trường học, có mưu lược to lớn của bậc đế vương. Nhưng làm lắm việc thổ mộc, lấy vàng ngọc trang sức đẹp cung lầu, gây nhiều việc can qua, coi nhân dân không khác cỏ rác, dẫu muốn không suy, hoàn toàn có thể được không?


— Lê Tung

Lê Đại Hành tin dùng, lắng nghe sự cố vấn của những thiền sư Phật giáo như Vạn Hạnh, Khuông Việt và Đỗ Pháp Thuận. Những cao tăng này đã tương hỗ tích cực cho ông trong những hoạt động và sinh hoạt giải trí sinh hoạt chính trị, quân sự chiến lược và ngoại giao.[28][37][38]

    Sách Đại Việt sử ký toàn thư viết rằng: “Vua trừ nội gian mà lấy được nước, đuổi giặc ngoài để yên dân, trong nước thanh thản, Bắc Nam vô sự. Tiếc rằng không sớm chọn con nối, làm cho con cháu tranh nhau bên trong, dẫn đến mất ngôi”.
    Theo sách An Nam chí lược, trước lúc sai quân đánh Đại Việt, vua Tống Thái Tông đã ra lời chiếu như sau: Thanh-giáo và oai linh của nước nhà vang khắp cả mọi nơi, mới gần đây đất Diên-Chỉ chưa sáp nhập vào địa-đồ Trung-Quốc, chúng ở một phương, gần nơi Ngũ-Lĩnh. Từ cuối đời Đường rối loạn, chia sẻ đất đai, rồi chúng làm ra một nước tiếm ngụy, ở xa thanh-giáo thành ra phong-tục như đứa mù đứa điếc. Kịp khi Phiên-Ngung đã bình-định, mới ban cho Chính-Sóc mà tuân thủ, tuy đã phục tùng chịu làm phiên thuộc, nhưng cứ tu luyện binh lính, có ý quật cường. Lễ thờ phụng nước trên, lẽ nào như vậy? Vậy ta bất đắc dĩ phải trị tội gian ngụy để cứu dân, phải cử binh qua đánh để khai hóa xứ mọi rợ; nay cho bọn Tôn-Toàn-Hưng xuất quân qua đánh.[39]

Văn bản này đã xác nhận cơ quan ban ngành thường trực nhà Tống chưa thực sự sáp nhập Đại Việt vào lãnh thổ Trung Quốc và Đại Việt có phong tục riêng không liên quan gì đến nhau.

Về tên “Đại Hành”

Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, khi vua mới mất mà không được đặt thụy hiệu thì được gọi là Đại Hành Hoàng đế. Do vua nối ngôi là Lê Ngọa Triều đang không đặt thụy hiệu nên “Đại Hành Hoàng đế” đang trở thành thụy hiệu của Lê Hoàn.

Sử gia Lê Văn Hưu viết:

Thiên tử và hoàng hậu khi mới băng hà, chưa táng vào sơn lăng, thì gọi là Đại Hành Hoàng Đế, Đại Hành Hoàng Hậu. Đến khi lăng tẩm đã yên thì hợp bầy tôi bàn xem đức hạnh hay dở để tại vị thụy là mỗ nhà vua, mỗ hoàng hậu, không gọi là Đại Hành nữa. Lê Đại Hành thì lấy Đại Hành làm thụy hiệu mà truyền đến ngày này là làm thế nào? Vì Ngọa Triều là con bất tiếu,[40] lại không còn bề tôi Nho học để giúp sức bàn về phép đặt thụy cho nên vì thế thế.

Hiện nay nhiều ý kiến nghiêng về lý giải “đại hành” là một chuyến du ngoạn lớn.[41] Có sách khác lại lý giải “đại hành” là đức hạnh lớn (hành và hạnh viết cùng một chữ 行, âm cổ đọc như nhau).[42]

Theo Tạ Chí Đại Trường trong sách Sơ thảo bài sử khác cho Việt Nam:[43][44]

Các vua Ngô, Đinh chết đi chẳng có thụy hiệu, miếu hiệu gì cả, sử quan về sau đành gọi là “chúa, vua thứ nhất” (Ngô Tiên Chủ, Tiên Hoàng Đế); còn Lê Hoàn chết đi, xác để đó chờ con cháu tranh giành nên tạm gọi là “ông vua chưa chôn” (Đại Hành/Hạnh Hoàng Đế) rồi trở thành miếu hiệu vĩnh viễn cho sử Việt.

Nghi vấn về quê nhà

Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư thì Lê Hoàn sinh ngày 15 tháng 7 năm Tân Sửu (tức ngày 10 tháng 8 năm 941).[45][46] Về quê nhà Lê Hoàn, yếu tố mà Ngô Thì Sĩ nêu lên từ thế kỷ XVIII, được thảo luận nhiều lần dưới thời nhà Nguyễn, nhưng những nhà sử học vẫn chưa đưa ra được kết luận nơi đâu trong ba nơi: Ninh Bình, Thanh Hóa hay Hà Nam là quê nhà của ông. Năm 1981, tại hội thảo chiến lược khoa học “Lê Hoàn và 1000 năm thắng lợi giặc Tống xâm lược”, nhiều yếu tố chung về thế kỷ X, về quê nhà, thân thế, sự nghiệp của ông bước đầu được xử lý và xử lý. Đến năm 2005, tại hội thảo chiến lược “1000 năm Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn”, trải qua một đoạn đường thay đổi của sử học, nhiều yếu tố về quê nhà của Lê Hoàn được đào sâu và nhìn nhận lại theo khunh hướng thông thoáng hơn. Tựu trung có những ý kiến sau:

Trường Châu (Ninh Bình)

Việt sử lược[47] viết từ thời Trần ghi là: “Đại Hành vương húy là Hoàn, họ Lê, người Trường Châu”. Trường Châu là vùng đất kinh đô Hoa Lư, Ninh Bình.[48] PGS TS Trần Bá Chí trước từng viết rất công phu về quê nhà, dòng dõi Lê Đại Hành nhận định rằng ông người Ái Châu (Thanh Hóa), thì tại hội thảo chiến lược 2005 cũng xác lập rằng quê gốc ông là Trường Yên, Hoa Lư, Ninh Bình.[49] Các nhà nghiên cứu và phân tích Mai Khánh (Bảo tàng Hà Nam) và TS Vũ Văn Quân đồng ý rằng Lê Hoàn là người Trường Châu nhưng nhận định rằng Trường Châu khi đó gồm có cả Ninh Bình và Hà Nam.[50] Thần tích một số trong những đền thờ ở Hà Nam và Ninh Bình cũng xác lập Lê Hoàn quê gốc Ninh Bình. Cũng giống những vị vua khác khi mất được hậu thế đưa về quê nhà, lăng mộ Lê Đại Hành đã được táng ở sơn lăng Trường Yên.[51]

Cổng đền Vua Lê Đại Hành ở Hoa Lư.

Ái Châu (Thanh Hóa)

Đại Việt Sử ký Toàn thư,[52] Lịch triều hiến chương loại chí[53] ghi: “Vua họ Lê, tên húy là Hoàn, người Ái Châu”.

Sách “Các triều đại Việt Nam” còn nhận định rằng mẹ Lê Hoàn là Đặng Thị Sen chứ không gọi là Đặng thị.[54]

Sách An Nam chí lược của Lê Tắc thời Trần, mục Lê nhị thế gia chép: “Lê Hoàn, người Ái Châu, có chí lược, lấy được lòng quân sĩ”. Website chính thức của tỉnh Thanh Hóa cũng xác lập Lê Hoàn là người quê nhà mình.[55]

Đại Nam nhất thống chí chép: “Miếu Lê Đại Hành Hoàng đế ở xã Trung Lập, huyện Thụy Nguyên, chỗ này là nền nhà cũ của tiên tổ nhà vua”. Mục tỉnh Tp Hà Nội Thủ Đô chép “mộ tổ Lê Đại Hành ở bên miếu xã Ninh Thái, huyện Thanh Liêm”.

Sách Việt sử tiêu án, soạn giả Ngô Thì Sĩ chép: Vua Lê, tên Hoàn, người châu Ái, làm vua 24 năm, hưởng thọ 65 tuổi.[3]

Bảo Thái (Hà Nam)

Đại Việt sử ký tiền biên [56] ghi: “Xét thấy Lê Đại Hành Hoàng đế người làng Bảo Thái, huyện Thanh Liêm chứ không phải Ái Châu, sử cũ chép nhầm”. Cuốn Việt Nam sử lược,[57] Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều ghi: “Lê Hoàn quê ở làng Bảo Thái, huyện Thanh Liêm”. Nhà sử học Trần Quốc Vượng nhận định rằng Lê Hoàn sinh ở Thanh Liêm, Hà Nam và theo ông, Thanh Hóa chỉ hoàn toàn có thể là quê ngoại hay quê cha nuôi Lê Hoàn.[58] Lịch sử Hà Nam Ninh đã và đang nhận định: “Lê Hoàn quê nội ở Thanh Liêm (Hà Nam), quê ngoại ở Kẻ Sập (Thanh Hóa). Tuy sinh ở đất Ái Châu nhưng ông chỉ sống ở đấy hơn 10 năm, sau trở về Thanh Liêm”.[59] Giáo sư Lê Văn Lan cũng nhận định rằng Lê Hoàn “là đứa trẻ mồ côi ở làng Kẻ Sập – quê ngoại, chàng trai nghèo ở miền Bảo Thái quê nội”.[60] Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố, sau khi điểm lại một số trong những nhận định của những cuốn sử cũ đã nêu quan điểm: Thanh Liêm là nguyên quán của cha mẹ. Ái Châu là nơi ở của cha nuôi, mỗi quyển chép theo một nghĩa.[61] Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, phần ghi về lăng mộ ở huyện Thanh Liêm chép: “Mộ tổ Lê Đại Hành ở bên miếu xã Ninh Thái, huyện Thanh Liêm.[62] Sử cũ cũng nhắc tới Trần Bình Trọng quê ở xã Thanh Liêm là hậu duệ của Lê Hoàn. Vị danh tướng thời Trần này được ban quốc tính vì có nhiều công trạng. Website chính thức của tỉnh Hà Nam cũng xác lập Lê Hoàn là người quê nhà mình.[63]

Ý kiến dung hòa

Thần tích Lê Hoàn tại lăng vua Lê, làng Ứng Liêm (Hà Nam)[64] lý giải có vẻ như “hợp tình, hợp lý” toàn bộ những yếu tố khúc mắc về quê quán, xuất thân của Lê Hoàn. Thần tích cho biết thêm thêm ông sinh ra ở xã Trường Yên, Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ông nội là Lê Lộc và bà nội là Cao Thị Phương; cha là Lê Hiền, mẹ là Đặng Thị Khiết. Nhà nghèo nên đã về xã Ninh Thái, Thanh Liêm, Hà Nam làm nghề chài lưới, đơm đó bắt cá. Ngày mùng 10 tháng 1 năm Nhâm Dần âm lịch (tức ngày 29 tháng 1 năm 942) sinh ra ông. Năm lên 7 tuổi, ông mồ côi cả cha lẫn mẹ, phải làm con nuôi quan án châu Ái (Thanh Hóa).

Tại Hội thảo Khoa học vương quốc “Lê Hoàn – Quê hương và sự nghiệp” được tổ chức triển khai ngày thứ 6/09/2022 tại Hà Nam, phát biểu kết luận hội thảo chiến lược, Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phan Huy Lê xác lập: Thông qua những tư liệu lịch sử, cơ sở khoa học hoàn toàn có thể xác lập Hà Nam đó đó là quê gốc của Lê Hoàn.[65]

Các nhà sử học nhận định rằng yếu tố quê nhà Lê Hoàn ở đâu không quan trọng bằng điều dễ nhận thấy là cả Ninh Bình, Thanh Hóa và Hà Nam đều là những miền quê gắn bó mật thiết với cuộc sống và sự nghiệp của vị vua này. Dựa trên những tư liệu chính sử và tư liệu lưu tại những địa phương, đã minh chứng rõ ràng về quê gốc, nơi sinh và dựng nghiệp của Lê Hoàn tại những khu vực tại Bảo Thái (Hà Nam), Thọ Xuân (Thanh Hóa) và Trường Châu (Ninh Bình).[66]

Kết luận

Với vai trò là Chủ tọa Hội thảo “Lê Hoàn – Quê hương và sự nghiệp” ngày thứ 6/8/2022, Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phan Huy Lê – Nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã phát biểu tổng kết: Sử sách chép Lê Hoàn người Trường Châu (Ninh Bình) hay Ái Châu (Thanh Hóa) hay Bảo Thái (Hà Nam), mỗi ý kiến đều phải có những vị trí căn cứ nhất định, nhưng chỉ qui về một địa phương là không rõ ràng và xác đáng.[67]

Trường Châu (Ninh Bình) là nơi ông nội của Lê Hoàn là Lê Lộc cùng vợ là Cao Thị Khương đã từng sinh sống và từ đó chuyển đến Bảo Thái lập nghiệp. Không rõ quê gốc của Lê Lộc ở đâu, nhưng ông có sống ở Trường Châu trong thuở nào gian trước lúc tới Bảo Thái.
Bảo Thái (Hà Nam) là nơi định cư của Lê Lộc, ông nội của Lê Hoàn. Tại đây Lê Lộc sinh ra Lê Hiền là cha của Lê Hoàn. Bảo Thái là quê nhà hai đời (không trọn vẹn) của Lê Hoàn, hoàn toàn có thể xem là quê tổ của Lê Hoàn. Đại Nam nhất thống chí cũng coi “mộ tổ của Lê Đại Hành” ở Bảo Thái.
Ái Châu (Thanh Hóa) là nơi Lê Hoàn sinh ra. Lê Hiền và vợ là Đặng Thị Khiết chuyển vào Trung Lập, huyện Thọ Xuân, từ đây sinh ra Lê Hoàn, sau được viên Quan sát họ Lê nhận làm con nuôi. Đây là nơi sinh của Lê Hoàn và quê nhà của cha nuôi.

Đền thờ

Tính đến năm 2014, những nhà nghiên cứu và phân tích đã thống kê được hơn 51 nơi thờ Lê Đại Hành (trong số đó có 19 nơi thờ riêng, 5 nơi phối thờ với bà Đô Hồ phu nhân; 5 nơi phối thờ với Thái hậu Dương Vân Nga và 22 nơi thờ với những vị thần khác). Ninh Bình là tỉnh có nhiều di tích lịch sử thờ Lê Hoàn nhất với 15 nơi; tiếp theo là Thái Bình với 10 nơi; Tp Hà Nội Thủ Đô có 10 nơi, Tỉnh Nam Định 4 nơi, Hà Nam 3 nơi; Tp Hải Dương, Thanh Hóa 2 nơi, những tỉnh Hưng Yên, Hải Phòng Đất Cảng, Phú Thọ đã tìm thấy một nơi thờ.

Ninh Bình là vùng đất kinh đô của giang sơn dưới thời Lê Hoàn, những đền thờ thường triệu tập nhiều ở Khu di tích lịch sử lịch sử Cố đô Hoa Lư như đền Vua Lê Đại Hành và đình Yên Thành ở Cố đô Hoa Lư, đình Trung Trữ ở Ninh Giang (Hoa Lư), di tích lịch sử chùa Đẩu Long, đền Đồng Bến (thành phố Ninh Bình). Khu vực phía nam Ninh Bình là nơi vua đánh Tống và dẹp Chiêm trải qua nên có thật nhiều nơi thờ như đền Thượng Ngọc Lâm ở xã Yên Lâm, đền Vua Lê ở xã Yên Thắng, đình Từ Đường, đình Quảng Công ở xã Yên Thái (Yên Mô); những đền ở xã Khánh Ninh và đền Nội thị Lân ở thị xã Yên Ninh (Yên Khánh); đình làng Yên Lâm ở xã Lai Thành và Miếu Dỹ Ninh xã Hồi Ninh (Kim Sơn);…

Thái Bình là nơi trình làng một số trong những trận đánh của Lê Hoàn lúc còn là một tướng giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, nhất là chiến trận với những sứ quân Phạm Bạch Hổ, Lã Đường ở Hưng Yên, đồng thời vùng đất này cũng nằm trên đường hành quân từ kinh đô Hoa Lư ra những mặt trận Lục Đầu Giang, Chi Lăng và Bạch Đằng. Điều này hoàn toàn có thể lý giải cho việc nhân dân quanh khu vực này thờ cúng Lê Hoàn, nhất là vùng đất thuộc hai tổng Xích Bích và Ỷ Đôn xưa. Các nơi thờ tiêu biểu vượt trội như di tích lịch sử đình và đền Vua Lê Đại Hành ở những xã Chi Lăng, xã Đông Đô; xã Bắc Sơn, xã Tây Đô, xã Hòa Bình (huyện Hưng Hà); xã Thái Thịnh (huyện Thái Thụy); xã Quỳnh Sơn, xã Quỳnh Giao, xã Quỳnh Khê, xã Quỳnh Ngọc, xã Quỳnh Trang (huyện Quỳnh Phụ); xã Minh Tân (huyện Đông Hưng);…

Các đền thờ ở khu vực Tp Hà Nội Thủ Đô thường ở ven sông Nhuệ, trong số đó Hợp Đồng Hà Đông 3 nơi, Thanh Trì 3 nơi (ở xã Tả Thanh Oai và Hữu Hòa), Sơn Tây 2 nơi, Thường Tín 1 nơi (đình An Lãng – xã Văn Tự)[68] và Ứng Hòa một nơi (ở Đình Thanh Dương xã Đồng Tiến). Đình Trung Kính Hạ thuộc phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy cũng thờ Vua Lê Đại Hành.[69]

Khu di tích lịch sử đình, chùa, miếu của khu Mộ Chu Hạ, phường Bạch Hạc, Việt Trì, Phú Thọ thờ Lê Đại Hành và 2 bà hoàng hậu.[70] Đây là nơi rất xa kinh đô Hoa Lư so với những di tích lịch sử khác thờ Lê Hoàn.

Hà Nam có đền Lăng ở xã Liêm Cần quê nhà là nơi thờ Lê Hoàn. Ông cũng khá được thờ ở đình Cẩm Du, xã Thanh Lưu và đình Ứng Liêm, xã Thanh Hà. Cả ba di tích lịch sử đều thuộc huyện Thanh Liêm.

Thanh Hóa có đền thờ Lê Hoàn ở làng Trung Lập, xã Xuân Lập, Thọ Xuân được cho là quê nhà của người và đền Vua Lê Đại Hành ở chân dãy núi Tam Điệp, thuộc xã Nga Giáp, Nga Sơn, thuộc khu vực cửa biển Thần Phù xưa mà ở bên Ninh Bình cũng luôn có thể có nhiều đền thờ Lê Hoàn.

Các thần tích, thần sắc tại Tp Hải Dương, Hải Phòng Đất Cảng – nơi trình làng trận Bạch Đằng năm 981 đã cho toàn bộ chúng ta biết những tướng của ông được thờ ở thật nhiều nơi và trong thần tích, thần sắc của tớ có mô tả lại những chiến công của Lê Hoàn tại khu vực này. Đền Vua Lê Đại Hành ở Tp Hải Dương được xây dựng tại xã An Lạc, huyện Chí Linh và đình Mạc Động xã Liên Mạc, Thanh Hà cũng thờ Lê Hoàn. Tại thị xã Minh Đức (Thủy Nguyên, Hải Phòng Đất Cảng) cũng luôn có thể có đền riêng thờ Vua Lê Đại Hành.[71] Đền được xây dựng ngay tại khu vực núi đá Tràng Kênh, ngã ba sông Bạch Đằng, nơi trình làng đại thắng ngày xuân 981.

Gia đình

Đình Hoa Xá – Minh Ngự Lâu xã Tả Thanh Oai (Thanh Trì- Tp Hà Nội Thủ Đô), nơi thờ Lê Hoàn và người con gái làng Tó.

Phủ Vườn Thiên ở Cố đô Hoa Lư, nơi thờ Hoàng tử Lê Long Thâu, con cả Lê Hoàn.

Lê Đại Hành có 5 hoàng hậu gồm Đại Thắng Minh Hoàng hậu, Phụng Càn Chí Lý Hoàng hậu, Thuận Thánh Minh Đạo Hoàng hậu, Trịnh Quắc Hoàng hậu và Phạm Hoàng hậu.

Sử cũng chép một người vợ khác của ông, sinh cho ông tối thiểu 2 người con, Lê Long Việt và Lê Long Đĩnh. Sách Việt sử lược chép là sơ hầu di nữ (初侯姨女), Đại Việt sử ký toàn thư chép là chi hậu diệu nữ (祇候妙女). Sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục Chính biên chép bà là con gái quan Chi hậu tên là Diệu, không rõ họ là gì. Về sau bà được con trai là Long Đĩnh truy tôn hiệu Hưng Quốc Quảng Thánh Hoàng thái hậu.

Lê Đại Hành có 13 người con, 11 người con trai, 1 người con gái, 1 người con nuôi. 11 người con trai và cả con trai nuôi đều được phong vương:

Lê Long Thâu làm Kình Thiên đại vương (phong năm 989), từng tham gia trận chiến tranh Việt – Tống 981, được Lê Đại Hành phong làm Thái tử. Tuy nhiên, đến năm 1000 thì mất.
Lê Long Tích làm Đông Thành vương (phong năm 989), sau khi Lê Đại Hành mất, Lê Long Tích cùng những em tranh ngôi với Lê Long Việt. Song thua chạy đến Thạch Hà thì bị dân ở đây giết chết.
Lê Long Việt làm Nam Phong vương (phong năm 989), sau là vua Lê Trung Tông. Sau 3 ngày ở ngôi vua thì bị Lê Long Đĩnh ám hại năm 1005.
Lê Long Đinh làm Ngự Man vương (phong năm 991), đóng ở Phong Châu (nay thuộc tỉnh Phú Thọ).
Lê Long Đĩnh làm Khai Minh vương (phong năm 992), đóng ở Đằng Châu (nay thuộc Hưng Yên), sau là vua Đại Thắng Minh Quang Hiếu Hoàng đế.
Lê Long Cân làm Ngự Bắc vương (phong năm 991), đóng ở Phù Lan, sau là Phù Vệ, huyện Đường Hào, tỉnh Hải Hưng. Hiện nay thuộc huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên.
Lê Long Tung làm Định Phiên vương (phong năm 993), đóng ở Tư Doanh, Ngũ Huyện Giang (Cổ Loa, Tp Hà Nội Thủ Đô).[72]
Lê Long Tương làm Phó vương (phong năm 993), đóng ở Đỗ Động Giang (nay thuộc tây-nam Tp Hà Nội Thủ Đô).
Lê Long Kính làm Trung Quốc vương (phong năm 993), đóng ở Càn Đà, Mạt Liên (nay thuộc Tp Hải Dương), sau bị giết năm 1005.
Lê Long Mang làm Nam Quốc vương (phong năm 994), đóng ở Vũ Lung (nay thuộc Thanh Hóa).
Lê Long Đề (Minh Đề) làm Hành Quân vương (phong năm 995), đóng ở Bắc Ngạn, Cổ Lãm (nay thuộc Bắc Ninh).
Con nuôi Dương Hy Liễn làm Phù Đái vương (phong năm 995), đóng ở Phù Đái (nay thuộc Hải Phòng Đất Cảng).
Lê Thị Phất Ngân: Hoàng hậu của vua Lý Thái Tổ, mẹ của Lý Thái Tông, được Lý Thái Tông phong là Linh Hiển Hoàng thái hậu.

Niên hiệu

Giữa năm 1005, Lê Đại Hành mất. Ông ở ngôi toàn bộ 26 năm, thọ 65 tuổi. Trong 26 năm làm vua, ông đặt 3 niên hiệu:

    Thiên Phúc (980 – 988)
    Hưng Thống (989 – 993)
    Ứng Thiên (994 – 1005)

Trong văn hóa truyền thống đại chúng

Ngày nay những tên Lê Đại Hành hay Lê Hoàn được đặt cho nhiều đường phố và trường học tại Việt Nam, đặc biệt quan trọng, tên ông cũng là của một phường ở quận Hai Bà Trưng. Tp Hà Nội Thủ Đô.

Điện ảnh

Năm
Tác Phẩm
Diễn Viên
2011
Về Đất Thăng Long
Nguyễn Thanh Điền
2011|

Lý Công Uẩn: Đường tới thành Thăng Long
Hoàng Thanh Hải

Xem thêm

Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện đi lại truyền tải về Lê Đại Hành.

    Đền Vua Lê Đại Hành
    Nhà Đinh
    Đinh Tiên Hoàng
    Dương Vân Nga
    Nguyễn Bặc
    Đinh Điền
    Đinh Toàn
    Nhà Tiền Lê
    Phạm Cự Lạng
    Đại Cồ Việt
    Trận Bạch Đằng năm 981
    Các bãi cọc trên sông Bạch Đằng

Tham khảo

    Đại Việt Sử ký Toàn thư; Soạn giả Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên…; Dịch giả Viện Sử học Việt Nam; Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội Tp Hà Nội Thủ Đô, 1993.
    Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà Xuất bản Giáo dục đào tạo và giảng dạy, tập 1, 2, 2007.
    Việt sử tiêu án, soạn giả Ngô Thì Sĩ, Dịch giả: Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu; Nhà Xuất bản: Văn Sử 1991.
    Thiền Uyển tập anh, nhiều soạn giả; dịch giả: Ngô Đức Thọ-Nguyễn Thúy Nga; Nhà Xuất bản Văn học Tp Hà Nội Thủ Đô 1990.
    An Nam chí lược, soạn giả Lê Tắc; Dịch giả: Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam; Nhà Xuất bản: Viện Đại học Huế 1961.
    Bối cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn, Sở VHTT HN 2006.
    Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nhà Xuất bản VHTT.
    Bối cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn
    Bối cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn (Toàn cảnh)
    Nhà Tiền Lê trên trang Bộ Ngoại giao Việt Nam.
    Lê Đại Hành trên trang VietSciences.
    Lê Đại Hành – Lê Hoàn Lưu trữ 2006-07-14 tại Wayback Machine trên trang Tp Hà Nội Thủ Đô.
    Maspéro, Georges (2002). The Champa Kingdom: The History of an Extinct Vietnamese Culture. White Lotus Press. ISBN 9747534991.
    Cœdès, Georges (1968). The Indianized States of South-East Asia. University of Hawaii Press. ISBN 082480368X.

Ghi chú

^ Chú thích của sách Đại Việt sử ký toàn thư: do vua Lê Hoàn quê ở Ái châu nên gọi Ái châu là Tây Đô.

^ Sách An Nam chí lược viết là Bữu.

^ Ở xã Đan Nê, huyện An Định, châu Ái; chú thích của sách Đại Việt sử ký toàn thư.

^ Núi Đọi: tên chữ Hán là Đội Sơn hoặc Long Đội Sơn, ở xã Đại Sơn, huyện Duy Tiên, nay thuộc tỉnh Nam Hà; Chú thích của sách Đại Việt sử ký toàn thư.

^ Sông Bà Hòa là tên thường gọi gọi khi chảy qua địa phận xã Tân Trường đến Hải Thượng theo phía Bắc gọi là sông Yên Hòa đổ ra cửa Bạng. Từ khu vực xã Trường Lâm một dòng sông chảy theo phía phía nam đi men theo chân núi Xước nối với sông Q.. Hoàng Mai (huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An). Đó là kênh Bà Hòa mà Lê Đại Hành cho khơi đào.

Chú thích

^ a b c d e f g h i j k l m n o p. q r s t u v w x y z aa ab ac Đại Việt Sử ký Toàn thư, Kỷ Nhà Lê.

^ “Lê Đại Hành – vị vua “đánh Tống, bình Chiêm””.

^ a b c d e f g Việt sử tiêu án; Soạn giả Ngọ Phong Ngô Thời Sĩ; Dịch giả Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu; Nhà Xuất bản Văn Sử, 1991; Chương Nhà Lê- Đại Hành Hoàng Đế.

^ Tức vua Lê Hoàn.

^ An Nam chí lược, Tác giả Lê Tắc, Nhà Xuất bản Viện Đại học Huế, 1961, tr. 25.

^ a b c d e An Nam chí lược, soạn giả Lê Tắc, Dịch giả: Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam; Nhà Xuất bản: Viện Đại học Huế 1961; Quyển Đệ tứ; bản điện tử, trang 43.

^ Chép theo lời của sách Đại Việt sử ký toàn thư: Từ đó trong nước rất yên.

^ Tổng hợp từ Phan Khoang: Việt sử Đàng trong 1558-1777 (Cuộc Nam tiến của dân tộc bản địa Việt Nam), Nhà Xuất bản Văn học, N. 2001, tr. 14-30.

^ Lương Ninh. Lịch sử vương quốc Champa. Nhà Xuất bản Đại học Quốc gia Tp Hà Nội Thủ Đô 2004: tr. 42; Phan Khoang, Việt sử xứ Đàng trong 1558-1777 (Cuộc Nam tiến của dân tộc bản địa Việt Nam). Nhà Xuất bản Văn học. 2001. tr. 29.

^ a b Ngô Sĩ Liên và sử thần triều Lê: Đại Việt sử ký toàn thư 1. Nhà Xuất bản Khoa học xã hội. Tp Hà Nội Thủ Đô 1998. tr. 216. Đại Việt sử ký toàn thư, Tập 1, Sđd. tr. 222.

^ a b Phuong & Lockhart (2011), những trang 143-144.

^ Maspéro (2002), trang 58.

^ Cœdès (1968), những trang 124-126.

^ An Nam chí lược (1961), trang 99.

^ Đất nước Việt Nam qua những đời, Nhà Xuất bản Nhã Nam, 2022, tr. 137.

^ Nhiều tác giả (1993), Đại Việt Sử ký Toàn thư, Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, Tp Hà Nội Thủ Đô, trang 69.

^ Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà Xuất bản Giáo dục đào tạo và giảng dạy, tập 1, 2007, trang 527.

^ Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà Xuất bản Giáo dục đào tạo và giảng dạy, tập 2, 2007, trang 313.

^ Đất nước Việt Nam qua những đời, Nhà Xuất bản Nhã Nam, 2022, tr. 138.

^ An Nam chí lược, soạn giả Lê Tắc; Dịch giả Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam; Nhà Xuất bản: Viện Đại học Huế 1961; bản điện tử, trang 98.

^ An Nam chí lược, tr. 98.

^ An Nam chí lược, tr. 99.

^ Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà Xuất bản Giáo dục đào tạo và giảng dạy, tập 2, 2007, trang 537.

^ Nhiều tác giả (1993), Đại Việt Sử ký Toàn thư, Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, Tp Hà Nội Thủ Đô, những trang 67-68.

^ Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà Xuất bản Giáo dục đào tạo và giảng dạy, tập 2, 2007, trang 614.

^ Lịch triều hiến chương loại chí, Nhà Xuất bản Giáo dục đào tạo và giảng dạy, tập 2, 2007, trang 615.

^ Đại Việt Sử ký Bản kỷ Toàn thư, quyển I, Kỷ nhà Lê, Canh Dần, Hưng Thống năm thứ hai [990] (Tống Thuần Hóa năm thứ 1).

^ a b Thiền Uyển tập anh, nhiều soạn giả, dịch giả: Ngô Đức Thọ-Nguyễn Thúy Nga, Quyển hạ, sư PHÁP THUẬN phần: Thiền sư Pháp Thuận

^ “Lĩnh Nam Chích Quái – Sách Sử Việt Nam”. Truy cập 9 tháng 8 năm 2022.

^ Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.

^ Xem Tạp chí Hán Nôm số 4 – 2003. Bài “Về mấy bài Tuyên ngôn độc lập”.

^ Đại Việt Sử ký Toàn thư, Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội Tp Hà Nội Thủ Đô, 1998, tập 1, trang 231, 232.

^ Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ, sách đã dẫn, tr. 746.

^ Đại Việt sử ký toàn thư. Tập 1. Sđd. trang 166.

^ Phan Huy Chú: Lịch triều hiến chương loại chí. Bản dịch phần Nhân vật chí của Nguyễn Mạnh Quân, Trường Văn Chinh, bản in lại của Nhà Xuất bản KHXH. N. 1992, tr. 192.

^ Lê Tung. Việt giám thông khảo tổng luận. Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm. tr. 10a-10b.

^ Thiền Uyển tập anh, nhiều soạn giả, dịch giả: Ngô Đức Thọ-Nguyễn Thúy Nga, Quyển hạ, sư KHUÔNG VIỆT phần: Đại sư Khuông Việt

^ Thiền Uyển tập anh, nhiều soạn giả, dịch giả: Ngô Đức Thọ-Nguyễn Thúy Nga, Quyển hạ, sư VẠN HẠNH phần: Thiền sư Vạn Hạnh

^ An Nam chí lược, Tác giả Lê Tắc, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam, Viện Đại học Huế, 1961, bản điện tử, tr. 25.

^ Không giống ông cha, Ý kiến GS Lê Văn Lan, chứ không phải bất tiếu là bất hiếu.[liên kết hỏng]

^ Vị vua mang tên chuyến du ngoạn lớn

^ Xem chú thích (333) của Đại Việt Sử ký Toàn thư

^ Sơ thảo bài sử khác cho Việt Nam; soạn giả Tạ Chí Đại Trường; Nhà Xuất bản Kệ Sách; 2009.

^ Sơ thảo bài sử khác cho Việt Nam

^ Đại Việt sử ký Bản kỷ toàn thư, Quyển 1, Kỷ Nhà Lê, Mục Đại Hành Hoàng đế.

^ Sách Việt sử lược cũng cho biết thêm thêm ông sinh ngày Rằm tháng 7 âm lịch nhưng năm sinh chép là năm Thiên Phúc thứ nhất, tức năm 936. Việt sử tiêu án chép năm Thiên Phúc thứ sáu đời nhà Tấn.

^ Nhà Xuất bản Văn Sử Địa. Năm 1960, trang 53-54.

^ Ý kiến này được thể hiện trong cuốn Việt sử lược thời Trần là yếu tố tóm lược cuốn Đại Việt sử ký (nay đã thất truyền) của Lê Văn Hưu hoàn thành xong năm 1272. Theo Việt sử lược: “Đại Hành vương húy là Hoàn, họ Lê người Trường Châu, cha là Mịch, mẹ họ Đặng”. Ở một đoạn khác, Việt sử lược cho biết thêm thêm: “Vua mất ở điện Trường Xuân, gọi là Đại Hành vương, nhân lấy làm miếu hiệu, ở ngôi 27 năm, thọ 65 tuổi cải nguyên ba lần, an táng ở Đức Lăng, tại Trường Châu”. Trường Châu ở thế kỷ X là đất Ninh Bình ngày này. Vấn đề ở đấy là Trường Châu được Việt sử lược nêu ra lần thứ nhất là quê gốc của Lê Hoàn và cho biết thêm thêm cha tên là Mịch, mẹ họ Đặng.

^ Xem links link hội thảo chiến lược “1000 năm Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn những trang đầu.

^ Dựa theo Đại Việt Sử ký Toàn thư chép năm 990 Tống Cảo đến Hoa Lư qua trạm Nại Chinh ở Trường Châu, mà Nại Chinh (nay thuộc đất Hà Nam). Vậy thì Trường Châu cũng gồm có cả đất Hà Nam.

^ Việt sử cương mục tiết yếu chép: “Mùa xuân tháng 3, vua mất (thọ 65 tuổi), táng ở sơn lăng Hoa Lư (ở núi Hoàn Ỷ huyện Gia Viễn). Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép: “lăng Đại Hành ở núi Phẩm Sơn thuộc xã Trường Yên Hạ”.

^ (Đại Việt Sử ký Toàn thư. Tập 1. Nhà Xuất bản Khoa học xã hội: Năm 1972, trang 166).

^ (Phan Huy Chú: Lịch triều hiến chương loại chí, T.1, Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, N.1992, tr. 191).

^ Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng, Các triều đại việt Nam, Nhà Xuất bản Thanh niên, H.1999. tr.72.

^ Tổng quan về Thanh Hóa. Lưu trữ 2009-02-21 tại Wayback Machine

^ Ngô Thì Sĩ: Đại việt sử ký tiền biên, Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội, N.1997. trang 166.

^ (Trần Trọng Kim: Việt Nam sử lược, N. 1928. trang 72).

^ Bài viết “Hà Nam quê tôi” của Trần Quốc Vượng

^ Lịch sử Hà Nam Ninh, T.1. Phòng thông sử UBND tỉnh Hà Nam Ninh xuất bản. NĐ. 1988, trang 85.

^ Lê Văn Lan, Có một quy trình văn hóa truyền thống Hoa Lư, in trong: Thế kỷ X-những yếu tố lịch sử, Nhà Xuất bản Khoa học xã hội. N. 1984. tr. 287

^ (Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố: Đại Nam dật sử (sử ta so với sử Tàu). Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. N. 1997. tr. 235). Ông còn lý giải: “Chỗ này sử Khâm định chép: “Lê quan sát Ái Châu”. Toàn thư chép là “Bản châu” có Lê quan sát. Ta tránh việc vin chữ “bản châu” ấy mà cho Lê Hoàn cũng là người Ái Châu. “Bản châu” nghĩa là châu mình tức là làng Bảo Thái của Lê Hoàn. Ông Lê quan sát là người đồng sự với Lê Hoàn mà làm quan sát châu Ái” (Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố: Đại Nam dật sử (sử ta so với sử Tàu), Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, N. 1997. tr. 236).

^ (Đại Nam nhất thống chí. T.2. Nhà Xuất bản Thuận Hóa. Huế. 1992. tr. 207).

^ “Lê Hoàn, nhà vua thứ nhất cày tịch điền”. Bản gốc tàng trữ ngày 18 tháng 2 năm 2009. Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2009.

^ Tạp chí Hán Nôm, số 5/2004, trang 74-76.

^ “Hội thảo Khoa học vương quốc “Lê Hoàn – Quê hương và sự nghiệp””. Bản gốc tàng trữ ngày 16 tháng 9 năm 2022. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2022.

^ “Hội thảo khoa học “Lê Hoàn – quê nhà và sự nghiệp””. Bản gốc tàng trữ ngày 19 tháng 9 năm 2022. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2022.

^ “”Quê hương của Lê Hoàn” và “Công việc bảo tồn và phát huy những giá trị của di sản Lê Hoàn trên đất Hà Nam””. ://hanam.gov. 5 tháng 7 năm 2022. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2022. Liên kết ngoài trong |website= (trợ giúp)

^ “Di tích lịch sử cấp quốc mái ấm gia đình đền An Lãng”. Bản gốc tàng trữ ngày 5 tháng 3 năm 2022. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2015.

^ “ĐÌNH TRUNG KÍNH HẠ”. ://ditichlichsu-vanhoahanoi/. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2022. Liên kết ngoài trong |website= (trợ giúp)

^ “Bạch Hạc: Bảo tồn và tăng trưởng những giá trị văn hóa truyền thống lịch sử”. Bản gốc tàng trữ ngày 12 tháng 3 năm 2014. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2014.

^ “Khánh thành đền thờ vua Lê Đại Hành tại huyện Thủy Nguyên”. Bản gốc tàng trữ ngày một tháng 3 năm 2010. Truy cập ngày 31 tháng 10 năm 2010.

^ Cương mục chính biên tờ 27a chú thích rõ ràng rằng: Ngũ Huyện Giang là loại sông chảy qua huyện Kim Anh, Đông Ngàn, vòng quanh đến huyện Yên Phong, Tiên Du, rồi đổ vào sông Nguyệt Đức (sông Cầu). Sông này đó đó là loại sông Hoàng Giang chảy phía nam và đông, đông nam của thành Cổ Loa. Thành Tư Doanh được mô tả như vậy là thành Cổ Loa.

Liên kết ngoài

    Lê Đại Hành tại Từ điển bách khoa Việt Nam
    Le Hoan tại Encyclopædia Britannica (tiếng Anh)

Dữ liệu nhân vật
TÊN

Lê Đại Hành
TÊN KHÁC

黎大行 (chữ Trung Quốc); Lê Hoàn (tên húy); 黎桓 (chữ Trung Quốc)
TÓM TẮT

vị vua thứ nhất của nhà Tiền Lê (980–1005)
NGÀY SINH

10 tháng 8 năm 941 (Tân Sửu)
NƠI SINH

Xuân Lập, Thọ Xuân, Thanh Hóa, Việt Nam hoặc Thanh Liêm, Hà Nam
NGÀY MẤT

1005 (Ất Tỵ)
NƠI MẤT

Lấy từ “://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lê_Đại_Hành&oldid=69102548”

Tải thêm tài liệu liên quan đến nội dung bài viết Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao

Hỏi Đáp
Thế nào

Reply
3
0
Chia sẻ

4125

Video Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao ?

Bạn vừa đọc tài liệu Với Một số hướng dẫn một cách rõ ràng hơn về Clip Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao tiên tiến và phát triển nhất

Chia Sẻ Link Download Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao miễn phí

Heros đang tìm một số trong những ShareLink Tải Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao miễn phí.

Hỏi đáp vướng mắc về Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao

Nếu sau khi đọc nội dung bài viết Em hiệu Lê Hoàn lên ngôi vua trong tình hình Lịch sử ra làm sao vẫn chưa hiểu thì hoàn toàn có thể lại Comment ở cuối bài để Tác giả lý giải và hướng dẫn lại nha
#hiệu #Lê #Hoàn #lên #ngôi #vua #trong #hoàn #cảnh #Lịch #sử #như #thế #nào